“Të Paekspozuarit” – “Kulla e Edi Ramës”, Arkitekti Di Nardo: Shkatërrimi i “Qemal Stafës” një tmerr 05/05/2016
06.05.2016 9:06
Përditesuar: 17/05/2016, 12:19

Gazetarë dhe aktivistë të Shoqërisë Civile ndalohen të hyjnë në sallë, në mbledhjen e KKT-së të datës 29 prill 2016. Kryeministri është i dashuruar me kullat ndaj e do stadiumin. Debati pro dhe kundër për stadiumin e ri. I ftuar në studio profesori fiorentin i arkitekturës, Paolo Di Nardo.

 Deklaratat kryesore të arkitektit Italian Di Nardo

– Shkatërrimi i Qemal Stafës, një tmerr që s’duhet të ndodhë
– Ndërtimi i kullave është kulturë e vendeve aziatike, jo mesdhetare
– Tirana duhet të luftojë për horizontin
– Nuk duhet prishur stadiumi aktual
– Rebelohem ndaj konceptit të çdo prishje
– Prekja e fasadës së stadiumit prish të gjithë kompleksin
– Nëse kemi të bëjmë me kullë shërbimesh atëherë ajo nuk duhet
– Tiranës i mungon ndërhyrja si koncept si qytet
-Plani francez është i gabuar denatyralizon qendrën
– Plani francez ndan në mënyrë radikale qendrën nga periferia
– Nëse ndërtohen kulla pa fund atëherë ky është një problem i madh
– Shembjen e një stadiumi të tillë në Firence sdo ma lejonin as mua dhe as Casamontit
-Miratimi i planeve pjesore e ka shkatërruar Tiranën
-Problemi nuk është arkitekti por porositësi
– Politika këtu duhet ti lërë njerëzit të debatojnë mbi projektet
– Mungesa e debatit dhe gjithpërfshirjes, problemi më i madh i Shqipërisë këto 25 vjet
– E pamundur që projekti i stadiumit të gjykohet vetëm nëpërmjet fotove. Projekti duhet të bëhet publik
– Kryeministri në Itali nuk ndërhyn në punën e arkitektëve
– Markiza te Kryeministria, mund të vendoset vetëm për Krishtlindje
– Ndriçimi i një kompleksi duhet të kryhet nga poshtë
– Gabimet në Tiranë fillojnë me planin francez
–  Sheshi qendror i Tiranës është deformuar
– Nuk duhet shkatërruar asgje, keni pak histori
– Mjaft më me ndërtime në Tiranë
–  Tirana duhet të ruaj vijën e saj të horizontit
– I them mjaft për ndërtimet klasës politike

 Deklaratat kryesore të Maksim Mitrojorgji, kryetar i Shoqatës së Arkitektëve 

-Nuk jam dakord me ndërtimin e kullës mbi stadium
-Kulla mund të jetë simbolike dhe jo për biznes
-Tribuna dhe hyrja kryesore është një objekt historik
-Fasada kryesore ruhet e konservuar aty
-Të gjitha variantet e paraqitura për Qemal Stafën kanë të njëjtën përmasë
-Është defekt edhe për shoqatën tonë që ne nuk i paraprijmë problemeve
-Kam vërejtje për projektin e paraqitur
-Nuk jam ndier i kërcënuar dhe i dhunuar nga Rama
-Kullat funksionale nuk janë për të qënë pjesë e një stadiumi
-Lartësia e stadiumit Qemal Stafa duhet të ulet
-Ngjyrat e përdorura cënojnë kompleksin përreth
-Kulla nuk është objekt i domosdoshëm
-Projekti francez është një studim pjesor
-Kullat nuk bëhen me urdhër
-Qeveria s’po na lejon të krijojmë “Urdhrin e Arkitektit”
-Stadiumi Kombëtar nuk duhet të lëvizet
-Uroj që Rama të jetë gjithëpërfshirës

 Deklaratat kryesore në materialin filmik “ Kulla e Edi Ramës”

Bushati: Ajo që ndodhi atje ishte një skandal i vërtet
Lubonja: Sjellje të tilla mbajnë era regjimi fashistoid
Lubonja: Ne shkuam pasi na ftoi deputeti socialist Fidel Ylli
Bushati: Njerëz anonym me këmisha të zeza na ndaluan të hyjmë
Bushati: Projektin duhet ta mbrojnë arkitektët jo politikanët
Lubonja: Gazetaria po përdoret për të shantazhuar njerzit
Lubonja: Bojaxhiu sulmohet nga të gjithë sepse nuk është pjesë e bandave
Lubonja: Bandat e Ilir Metës, Sali Berishës dhe Edi Ramës sulmojnë këdo që godet sistemin
Bushati: Edi Rama po përçudnon demokracinë, me sjelljen e tij ndaj shoqërisë civile
Lubonja: I kujtoj Ramës se edhe Hitleri ka ardhur në pushtet me vota
Lubonja: Rama ka frikë sepse nuk ka mazhorancën e vërtetë
Bushati: Fatkeqësi për shqiptarët që Kryeministri bën teatër
Di Nardi: Duhet të shohim një projekt për të vlerësuar
Lubonja: Rama ka pyetur vetëm veten e tij dhe oligarkët me të cilët do ndaj lekët
Di Nardo: Duhet thënë, boll më me kulla
Bushati: Kryeministri Rama i ka imponuar arkitektit atë kullë
Bushati: Edi Rama babai i kullëzimit të Tiranës
Bushati: Premtimi i Ramës në zgjedhje ishte zero ndërtime në Tiranë
Lubnja: Këto kulla nuk janë harmoni me qytetin
Bushati: Ndërtimi i kullave pa një plan urbanistik, sipas meje është krimi i Edi Ramës

 

Intervista minutë pas minuti

Rakipi: Një djalosh i ri nga Firence, Gherardo Bosio, erdhi në Shqipëri, bashkë me një grup tjetër arkitektësh romanë, për të ndërtuar qendrën e Tiranës, një qendër si të thuash, e projektuar nga arkitektët italian për të qënë kryeqyteti i Ballkanit.

Ishte një vepër e jashtëzakonshme, për ne shqiptarët, por edhe në Ballkan, ishte një vepër që i përkiste një ideologjie, të kohës së fashizmit, por ishte edhe një mrekulli arkitektonike. Ishte një punë mjaft e mirë e italianëve të asaj kohe, të cilët i lanë Tiranës një vepër monumentale, ansamblin e qendrës së Tiranës, që e kemi ende sot. Pothuajse një shekull më pas, një kryeministër shqiptar, thërret një tjetër arkitekt nga ky qytet, nga Firence, Marco Casamontin, për të shembur një pjesë të këtij ansambli dhe për të ndërtuar një projekt tjetër. Për të shembur stadiumin “Qemal Stafa” dhe për të ndërtuar mbi rrënojat e këtij stadiumi një stadium që do të quhet “Arena Kombëtare”.

Një diskutim i madh, jo vetëm për stadiumin, por për atë çka ndodhur në Shqipëri, atë që ne e quajmë masakër urbane, hyn dhe goditja ndaj kompleksit të ndërtuar nga italianët, pothuajse një shekull më parë. Jam sot në emision me një arkitekt të njohur, një profesor të Universitetit të Firences, profesor Paolo Di Nardo. Ai e njeh Shqipërinë, ka qenë këtu dhe unë do të bisedoj për stadiumin “Qemal Stafa” dhe për problematika të tjera të arkitekturës që ai ka parë dhe ka njohur në Shqipëri.

 

Rakipi: Jeni bërë i njohur në Shqipëri, me një shprehje të lëshuar ditët e fundit, që “do të lidhem me zinxhir nëse do të ndërtohet stadiumi i ri”. Përse e bëtë këtë deklaratë?

Di Nardo: Rrjetet sociale në këtë fazë të jetës globale janë mjete për të komunikuar, koncepte dhe për të reaguarndaj zhvillimeve, lajmeve. Dhe si të gjithë rrjetet sociale, ka një shpejtësi leximi. Dhe, në këto rrjete duhet të jemi sintetikë, pa bërë shumë bisedë, pa ditur akoma se kush e kishte bërë këtë projekt. Por unë e njoh Shqipërinë dhe Tiranëndhe nëse do tëkishte mundësi, do të kisha dashur një emër shqiptar si arkitekt. Unëkam 13 vite që vij në Shqipëri dhe jam i dashuruar pas këtij vendi. Kur dëgjova se bëhej fjalë për shkatërrim, për prishje, pavarësisht se është stadiumi i Bosios, apo se diçka tjetër që ka histori, para konceptit të shkatërrimit, unë rebelohem. E para gjë që thash, që është batutë tipike fiorentine, se do të lidhem pas stadiumit, është një metaforë për të thënë që unë gjithmonë mbroj historinë e vendit tim, tëEuropës, dhe tëShqipërisë, sepse Shqipëria është e binjakëzuar me Italinë. Pra rebelohem para çdo koncepti shkatërrimi.

Rakipi: Natyrisht, për t’ju thënë edhe diçka shqiptarëve.

Di Nardo: Sigurisht ishte për të lëshuar një sinjal, sepse kam parë të vinte një qëndrim që lidhet me respektin e historisë edhe shpesh kur harrohet historia. Nuk mund të harrojmë se Tirana, e konceptuar nga italianët fillimisht, shumës shpesh kjo ide qyteti tejkalohet, apo keqinterpretohet me ndërhyrje që zgjidhin problemin fillimisht, por nuk hyjnë në një koncept qyteti më të gjerë.

Di Nardo: Rebelohem ndaj konceptit të çdo prishje

Rakipi: Ju thatë që keni 13 vjet në Shqipëri dhe keni një raport me Tiranën. Cili është mendimi juaj për këtë qytet, për mënyrën sesi është ndërtuar?

Di Nardo: Në këto 13 vjet kam parë që të ndryshojë shumë Tirana, në të mirë dhe në të keq. Së fundmi nuk gjej Tiranën që kam gjetur 13 vite më parë, sepse nga dhoma e Hotel Tiranës, situata ka ndryshuar shumë. Rebelimi im ka të bëjë pikërisht se mund të ndryshohet komplet koncepti i qytetit.

Rakipi: Bosio, Basini dhe Di Fausto, janë arkitektët që pothuajse një shekull më parë ndërtuan atë që mbeti krenaria jonë, për gjithë këtë kohë. Çfarë është për ju ky ansambël, çfarë ishin vlerat e tij, them ishin sepse sot një pjesë të këtyre vlerave nuk i kemi.

Di Nardo: Ndërtimi i kullave është kulturë e vendeve aziatike, jo mesdhetare

Di Nardo: Janë vlera të një kulture mesdhetare, në të cilën ka disa raporte shumë të sakta dhe shumë precize, mbi sheshe dhe objekte, ku është i rëndësishëm koni i shikimit. Në rastin e Tiranës janë të rëndësishme polet e fuqisë, polet e kulturës, ku ka një vizatim qyteti shumë të përcaktuar që mund të gjendet në shumë qytete të tjera në zonën mesdhetare. Kjo situatë kulturore ka dhënë një identitet të ri, të një qyteti të rëndësishëm që është Tirana në Ballkan.

Rakipi: Në atë që ne e quajmë tranzicioni në Shqipëri, që po zgjat shumë, 25 vjet, ndërhyrjet në këtë kompleks janë shumë të mëdha. Janë mpleksur elementë modern, të kohës dhe kompleksi i vet. A ekziston më ky kompleks i 100 viteve më parë, apo është shformuar? Si janë bërë këto ndërhyrje, janë brutale, janë goditje, apo përpjekje për asgjësim?

Di Nardo: Po ju përgjigjem me shembullin e Firences që është i binjakëzuar me Tiranën. Në Firence nuk është bërë kurrë ajo që po bëhet në Tiranë. Në Firence ka një raport shumë të rëndësishëm mes qytetit dhe kodrave përreth. Kemi pasur një fat pas luftës që një arkitekt ka bërë planin urbanistik dhe ka vendosur se nuk duhet të jenë ndërtesa të larta në qytet dhe vetëm një ndërtesë, që është një kupolë e famshme, besoj se është më e larta. Kemi pasur fatin që kemi gjetur një njeri kulture që ka kuptuar kuptimin e qytetit. Në Tiranë kjo gjë s’ka pasur mundësi të ekzistojë, pavarësisht se ka pasur interes në planin e trashëgimisë historike.

Rakipi: Ne Shqiptarët nuk kemi parë një projekt të vërtetë. Kemi parë një vizatim tredimensional. S’është se kemi një projekt konkret, mbi të cilin mund të diskutojmë. Nuk është transparente situata. Por një fiorentin, Marco Casamonti, thuhet se ka bërë këtë projekt. Ju njiheni me këtë, dhe a keni biseduar me të?

Di Nardo: Unë e njoh shumë mirë këtë arkitekt dhe studion e tij, që është një nga studiot më të mira arkitekturore, më të rëndësishmet. Në vitet e fundit kanë bërë një vepër arkitekture shumëtë vlerësuar, që është një kantinë e verërave, ku brenda gjendet sensibiliteti historik i arkitekturave dhe vlerave fiorentine. Kështu që e njoh mirë, si dhe aftësitë kulturore të kësaj studioje. Personalisht se kam parë projektin, kam parë një video dhe natyrisht, për të dhënë një vlerësim, që është i limituar, në një komunikim.Rezervohem për të dhënë një gjykim të saktë.

Di Nardo: Nuk duhet prishur stadiumi aktual

Rakipi: Ju i njihni veprat e italianëve që kanë punuar në Shqipëri në vitet ’40. A duhet prishur stadiumi “Qemal Stafa”. Dhe, a duhet të ndërtohet një tjetër stadium i atyre përmasave në atë vend?

Di Nardo: Ju përgjigjem si në pyetjen e parë, që a duhet të lidhem. Nuk duhet të shkatërrohet ky stadium. Problemi ku duhet dhe si bëhet është një problem politik sigurisht duke pasur një qëndrim kulturor se po shtojmë një vlerë historike dhe jo ta prishim. Unë nisem nga ky qëndrim dhe pastaj duhet të ketë një debat dhe pastaj njëprojekt, që bëhet nëpërmjet shoqërisë civile.

Rakipi: Ideja juaj është që ai nuk duhet të prishet, pasi është vepër edhe e një ansambli të plotë. Nëse bie një vepër, duhet të bjerë i gjithë ansambli. Si puna e organizmit, po ti heqësh një pjesë, nuk është më i njëjti organizëm.

Di Nardo: Jam dakord dhe do të thoja në aspektin pozitiv, jo vetëm që nuk duhet shkatërruar secila ndërtesë që mund të bëjë një qytet, por duhet ti rikuperojmë, ti restaurojmë. Ti risjellim shndërrimin në origjinal, gjithmonë duket pasur një qëndrim mbi qytetin.

Rakipi: Profesor Di Nardo, kryeministri Rama ka thënë saktësisht, në ligjëratë të drejtë; Kulla në stadium është një element i kërkuar me këmbëngulje nga arkitekti Casamonti. E citova fjalë për fjalë. Si e mendoni ju këtë? A mundet një arkitekt të urdhërojë një vendim të tillë?

Di Nardo: Arkitekti që thashë në dëgjesën publike, është si një rrobaqepës, të cilit i jepet stofa dhe bën një veshje për personin. Nëse e bën shumë të gjerë, është i gjerë, nëse rri ngushtë, rri shumë keq. Unë mundohem të kuptoj nga imazhet dhe shpresoj që kulla të ketë të njëjtin funksion siç ka kulla në stadiumin e Firences, sepse zakonisht në arkitekturat e stadiumeve të viteve ’30, ka gjithmonë një element vertikal, që është një element shumë i hollë, i lehtë dhe simbolik. Nëse flasim për kullën që është si shenjë komunikimi për një vend, mund të shkojë mirë. Nëse ajo është një kullë zyrash funksionale, koncepti është totalisht i ndryshëm.

Rakipi: Profesor, le ti lëmë për një moment hapësirë imagjinatës. Nëse Bosio do të ngrihej sot për pak minuta dhe do të shihte Tiranën. Çfarë mendoni se do të thoshte?

Di Nardo: Besoj se do të kishte vënë “syzet” e kalit për të mos parë anësoret, por për të parë drejt Bulevardit dhe jo muret kryesore.

Di Nardo: Unë e kontestoj planin francez

Rakipi: Po ju çmendoni, ju personalisht?

Di Nardo: Unë mendoj se ndoshta ka një gabim themelor që e ceka pak më parë. Pas një qyteti ka gjithmonë një strukturë të fshehtë, një vizatim të fshehur. Se fundmi kam njohur një studiues Australian që më tha se Firence është e bukur, pasi është e përbashkëta, e organizmit të saj. Ka një vizatim poshtë Firences, që i referohet kontekstit, gjenive që kanë qenë në atë qytet. Sot në Tiranë një koncept ka, ekziston. Është ai që duhet të mbrojtur. Batuta ime është që Bosio vë “syzet” e kalit për të mos parë përreth, duhet parë me kujdes. Se këtu nuk ka pasur ide qyteti, por ka pasur ndërhyrje të vogla që kanë tentuar të zgjidhin probleme fragmentare dhe jo duke pasur një mendim mbi gjithë qytetin. Plani Francez, psh, unë e kontestoj. Nuk mendoj që duhet të vendosim kulla për të krijuar mure të qendrës me periferinë. Sepse ky është një koncept që denatyralizon Tiranën si një qytet i hapur horizontal. Nuk e di sesa kulla janë, katër pesë, gjashtë apo tetë, dihet që nuk mund të bësh në një qytet tetë kulla në mënyrë kaq radikale.

Rakipi: Po Marco Casamonti ka një kullë në Tiranë, të nisur pak kohë më parë, po në qendër, e mbetur ashtu. E emërtuar si kulla e gjelbër, (4 ever Green toëer) por ndërkohë që është një gri që i rri shumë keq atij vendi aty. Nuk e di, a e keni parë?

Di Nardo: Unë besoj se gjithmonë mendoj para se flasim të gjykojmë, duhet të shohim arkitekturën. Nëse do të marrim kullën si personale, është objekt i mirë.

Rakipi: Në vendin ku është?

Di Nardo: Unë them që nëse do të ishte vetëm ajo, do të ishte mirë. Nëse do jenë edhe 8 të tjera, dhe nëse shoh të tjera, apo kontekst kullash, jam i preokupuar.

Rakipi: Profesor, ju jeni një arkitekt në Firence, Casamonti është një i tillë sot. A do guxonte ndokush, ta bënte një vepër të tillë në Firence, edhe sikur t’jua kërkonte një pushtetar?

Di Nardo: Unë mendoj që nëse unë ose Marcodo do donim të shembnim stadiumin komunal të Firences, askush s’do të na kishte lejuar ta bënim diçka të tillë.

Rakipi: Ansambli i Tiranës është i lidhur me arkitekturën totalitare dhe fashiste në Shqipëri. Arkitektura në përgjithësi është ideologji, kështu ka qenë në të gjitha kohërat. Çfarë vendi zë sot ajo në debatin ndërkombëtar mbi trashëgiminë?

Di Nardo: Kjo është një pjesë e historisë. Qyteti është një libër i bërë prej guri, i përbërë prej kapitujsh tradite dhe modernitetesh që janë e njëjta gjë identike. S’mund të zgjedhim se çfarë është mirë apo keq. Ndoshta pasuria e Tiranës qëndron në të pasurin e shumë shtresave të historisë. S’mund të themi se kush është më e mirë. Për këtë arsye, kjo lloj arkitekture duhet të ruhet dhe duhet të rezervohet. Ajo që më vjen keq është se nuk e ruajmë. Dhe nuk mund ta zëvendësojmë me diçka tjetër. Flas për Godinën e Operas, Pallatin e Kulturës, që janë në vende të rëndësishme në shesh. Dhe duhet të qëndroj aty se është pjesë e historisë së Tiranës.

Rakipi: Është folur për një tendencë për afrim dhe kontekstualizim arkitektonik që përpiqet të gjejë Bosio, por dhe arkitektët të së njëjtës periudhë, në arkitekturën në Shqipëri. Ka elementë të vërtetë të arkitekturës shqiptare, në arkitekturën e Bosios?

Di Nardo: Mendoj se madhësia e Bosios është pikërisht që arrin të bëjë një sintezë me kulturën e vendit. Marr shembullin e Universitetit, që kuptohet që s’ka nevojë të lexosh një libër që aty brenda ka një pallat fiorentin, Mediçi Rikardi, që është përzierë me një element të rëndësishëm arkitektonik shqiptar, siç është kulla e veriut dhe është pikërisht kjo sintezë që përbën forcën te Bosio, që ka arritur ta bëjë në kaq pak vite, në kaq pak jetë, sepse ka vdekur shumë i ri dhe ka pasur një kapacitet të madh për sintezë.

Rakipi: Në mënyrë sintetike, ku qëndrojnë vlerat urbane dhe arkitektonike të ansamblit Italian që kemi në qendër të Tiranës?

Di Nardo; Në raportet, në hapësirën publike me atë private. Në faktin që sheshi është si një dhomë, ky është një koncept sheshi shumë mesdhetar. Kjo është pasuria jonë e madhe, kjo është banka jonë dhe unë them gjithmonë se kinezët kanë lekët dhe ne kemi kulturën.

Rakipi: Ka ngjashmëri me sheshe të tjera në Itali, ky kompleks?

Di Nardo: Të themi që ka ndjeshmëri tipike të këtij sheshi në Rome, se periudhat janë të njëjta.

Rakipi: Stadiumi kombëtar “Qemal Stafa”, çfarë rëndësie ka në tërësinë e kompleksit monumental?

Di Nardo: Është i rëndësishëm se bën pjesë në ato pole të rëndësishme.Bosio hapësirën sportive e konsideron si një pikë finale të aksit dhe për të ishte shumë e rëndësishme.

Rakipi: Mund të mësojmë më shumë mbi zgjidhjen arkitektonike të Bosios? Pjesën që ai ka, deri te hotel Dajti? Diçka për zgjidhjen arkitektonike që ai ka bërë.

Di Nardo: Janë të gjitha arkitektura, ku thjeshtësia është sinteza e kompleksitetit. Këtë vetëm arkitektët e mëdhenj mund ta bëjnë. Arkitektura që nuk bërtasin,që kanë raporte, harmoni, relacione, si në fasadë ashtu edhe me hapësirën e jashtme. Kjo është struktura e fshehur në Firence dhe ka të bëjë vetëm me rikuperimin e saj dhe në këtëaspekt, Bosio ka imagjinuar me të vërtetë shumë mirëse cila është metafora e qytetit.

Rakipi: Ju folët në një takim me shoqërinë civile në Shqipëri për harmoninë e një qyteti, përgjithësisht për Firencën. Keni 13 vjet që vini në Shqipëri, njihni mjaft mirë ansamblin e italianëve. Çfarë ka ndodhur me 25 vitet e goditjes së tranzicionit në Shqipëri. Shihni ju ndonjë harmoni mes kompleksit Italian dhe të veprave të sotme?

Di Nardo: Përsa i përket pjesës së viteve ’30, duhet që të mos demonizojmë ndërhyrjen arkitektonike të komunizmit. Në këtë rast, arkitektura komuniste kishte dëshirë për të bërë një ndërhyrje në lidhje me ideologjinë, por gjithmonë ka pasur një rregull. Ndërsa vitet e fundit ndërhyrjet janë bërë fragmentare dhe që kanë bërë të pamundur të zgjidhin konceptin e gjerë të qytetit.

Rakipi: A ka një lidhje të punëve të Bosios në zonën historike dhe peisazhit natyror të Tiranës. Atë që gjeti ai aty dhe me Shqipërinë në përgjithësi, si e ndërthuri ai këtë?

Di Nardo: Sigurisht. Ndërsa isha në avion, po lexoja një libër dhe gjeta një frazë të Di Faustos që është edhe thjeshtësia e arkitektit që sjell një kulturë nga një vend në një vend tjetër. “Jo një gur është i vënë nga mua në një vend tjetër, pa qenë i mbushur më parë me vendin. Më përpara të njohim vendin dhe më pas vepra bëhet e imja”, ky ka qenë qëndrimi i Di Faustos apo Bosios.

Rakipi: Profesor, një pyetje direkte. Nëse unë do ju dorëzoja tre fotografi, tre dimensionale, që të më rrëzonit këtë stadium dhe të më bënit një stadium tjetër. Ju do të ma bënit këtë? Veprën t’jua kërkoja unë, ashtu siç e dua unë.

Di Nardo: Unë shpresoj të mos jetë bërë pyetja e tillë nga ai që vendos si duhet bërë. Nuk besoj vetëm unë, por asnjëri s’mund të kishte pasur mundësi ti përgjigjej një pyetje kaq të fortë që të bëjë një projekt duke prishur. Shpresoj që mbrapa të ketë një mendim të ndryshëm. Duke njohur arkitektin në këtë rast, s’mendoj se ka qenë tamam kështu. Para se të bësh një gjë të tillë, duhej pasur debat.

Rakipi: Përse jeni kundër projekt idesë, sepse ndërtuesi që ka fituar, më tha se ka vetëm një projekt ide. Përse jeni kundër këtij projekti. Kush është arsyeja thelbësore që të mos bëhet ky ndërtim, prishja dhe ndërtimi në këtë vend?

Di Nardo: Të themi që unë jam kundër metodës, ose gjithsesi doja të kuptoja metodën se kur bëhen ndërhyrje duhen debatuar. Në këtë pikë unë kam kritikën time që është një sugjerim që i drejtohet politikës, nëse ky vend do të ndërtojë, duhet fillimisht të mendojë që duhet gjithmonë të debatojmë me arkitektët e Shqipërisë, me shkrimtarët, filozofët apo gazetarët, se çfarë koncepti duhet të kemi për qytetin. Dhe mund të bëhet me shumë mënyra, me universitet etj. Kjo mendoj që mungon në Shqipërinë e këtyre 25 viteve. Ekziston edhe kjo kulturë që të prishim atë që ka qenë më përpara dhe të ndërtojmë të ardhmen dhe kjo do të thotë që ne e kemi mirë dhe ata që kanë qenë më përpara e kanë pasur gabim. Dhe kjo nuk është e drejtë.

Rakipi: Profesor, Casamonti është nga qyteti juaj, kolegu juaj. Natyrisht etika në këtë rast është element i rëndësishëm. Por unë jam në detyrën e gazetarit dhe jam i detyruar t’ju pyes. Nuk kuptoj, më duket idioteske. Casamonti thotë në një shkrim të vetin, që nuk duhet ndërtuar stadiumi në periferi, por ai duhet të ndërtohet në qendër të Tiranës, sepse kështu e dikton tradita dhe historia. Por duket sikur Casamonti, në mënyrë të çuditshme, shkon pikërisht kundër traditës dhe historisë. Tani ka një problem, se ky arkitekt ka një detyrim ndaj kryeministrit tonë, ose na kujton ne për budallenj. Brenda një fraze kundërshton veten. Çmendoni ju?

Di Nardo: Unë mendoj që kjo është maja e problemit, në të vërtetë kur bëhen këto ndërhyrje, më përpara të japin infrastrukturë, pasi një stadium sjell shumë njerëz. Unë nuk shoh infrastrukturë brenda në qytet. Brenda kësaj logjike, do mendojmë më parë sesi do funksionojë. Është e rëndësishme si do shkojmë në stadium, si do ta shfrytëzojmë atë. Le të fillojmë të mendojmë për një infrastrukturë më parëdhe të mendojmë më pas se ku duhet të jetë më pas.

Di Nardo: Prekja e fasadës së stadiumit prish të gjithë kompleksin

Rakipi: Në mënyrë të çuditshme kemi të njëjtin propozim të kryeministrit dhe të Casamontit. Fasada aktuale, thonë të dy, do të integrohet brenda stadiumit të ri. Si do hyjë brenda stadiumit kjo fasadë?

Di Nardo: Në arkitekturë, ka ndërhyrje që ka futje të modernitetit brenda, të histories dhe shumë shpesh vinë arkitektura interesante, brenda konceptit. Në këtë rast duhet të shoh të sëmurin. Unë dua të shoh projektin. Duhet parë si do realizohet ky lloj koncepti.

Rakipi: Ne kemi vetëm një video për projektin e stadiumit të ri të cilën e shfaq kryeministri në rrjetet sociale. Unë dua tju pyes si mund të përshtaten pasazhet me gurë, të kullës shqiptare, të cilat janë sot në kompleksin e ndërtuar nga Bosio me këtë të kuqen e madhe që fillon nga jashtë stadiumit deri brenda. Mund të futet fasada e Bosios brenda?

Di Nardo: Kjo është fuqia dhe limiti i simulimit me imazhet. Sepse gjithmonë gjërat e bukura mund të bëhen të shëmtuara dhe anasjelltas. Edhe kjo duhet parë me shumë kujdes, me detaje dhe jo të gjykojmë nëpërmjet imazheve.

Di Nardo: Shkatërrimi i “Qemal Stafës” një tmerr që  s’duhet të ndodhë

Rakipi: S’është vetëm fasada, por janë edhe të gjithë elementët e tjerë që përbëjnë stadiumin, që janë në kompleksitet. Edhe ato do të prishen të gjitha. Çfarë ndodh në këtë rast, pas këtij shkatërrimi dhe me ndërtimin e ri?

Di Nardo: Rikthehem në pyetjen e parë, në mënyrë metaforike unë thash se do lidhem pas gurëve të stadiumit. Sepse, të mendosh se do të shkatërrohet qyteti, për mua është një tmerr dhe shpresoj të mos ndodhë. Ekziston mundësia që ta restaurosh dhe ta integrosh, me ato funksione që janë.

Rakipi: Meqë keni ardhur shpesh në Shqipëri, ju jeni informuar se kryeministri ynë është entuziast për shumë ndërtime të tjera në të gjithë vendin. Duket se është një ves që i ka mbetur që nga koha kur ka qenë kryetar bashkie. Çmendoni ju, ç’punë ka kryeministri me këto gjëra? Kryeministri juaj, Renzi, merret me ndërtimet në çdo vend në Itali?

Di Nardo: Zakonisht jo, sepse secili nga ne duhet të bëjë zanatin e vet. Secili nga ne ka ngarkesat e veta të punës. Dhe nëse politikani bën politikën, ai ka përgjithësi për politikën dhe arkitekti për arkitekturën.

Di Nardo: Markiza te Kryeministria, mund të vendoset vetëm për Krishtlindje

Rakipi: Profesor, ju keni parë qendrën, ku janë shtuar disa vepra gjë të cilën nuk ka guxuar ta bëjë as diktatori Hoxha. Keni parë një strehëz, Markiza quhet, në hyrje të kryeministrisë. A e keni parë, ç’është kjo, ç’mendoni? Ajo do të jetë përgjithmonë aty, nuk e ka vënë për një kohë të shkurtër.

Di Nardo: E di vetëm tani që është përgjithmonë, unë kur e pash për herë të pare mendova se do jetë për një periudhë të shkurtër.

Di Nardo: Ndriçimi i një kompleksi duhet të kryhet nga poshtë

Rakipi: Dje më thatë se ajo mund të vendoset vetëm për Krishtlindje. Po kemi edhe vepra të tjera, po të vini nga Rinasi në mbrëmje, ai e ka mbushur me drita të kuqe, me toptha anës, me palma. Është këndvështrim personali kryeministrit. Siç thotë Emanuel Kanti, kryeministri përpiqet të na thotë shikoni ashtu siç shoh unë, atë po ju ndërtoj. Në Itali, a mund të ndodhte kjo gjë, që të urdhërohen italianët të shohin siç sheh Mateo Renzi. A është e drejtë kjo gjë?

Di Nardo: Janë dy pyetje. Bosio ka dhënë edhe mënyrën sesi duhet ndriçuar ky plan. Dritat duhet të vinë nga poshtë, duhen parë librat, përse Bosio jepte këto direktiva. Nëse njëri mund të bëjë ndërhyrje edhe mund të gabojë. Monumentet janë të bardha dhe reflektojnë dritën. S’ka llampadarë. Përsa i përket krahësimitme Italinë, jemi mesdhetar dhe të ngjashëm. Po kemi histori të ndryshme. Mendoj se Renzi nuk ka bërë ndonjë ndërhyrje të tillë, s’di ndonjë rast të ngjashëm.

Rakipi: Në rastin e Markizës, drita vjen nga brenda. Është drita që na jep ne kryeministri. Nuk vjen as nga poshtë as nga lartë. Vjen nga vendi ku është kryeministri ynë. Domethënë na jep dritë dhe na ndriçon edhe ne….

Rakipi: Ju keni shprehur një mendim edhe për planin francez, të miratuar nga zoti Rama kur ishte kryetar i Bashkisë së Tiranës. Sa e ka dëmtuar qytetin e Tiranës ky plan?

Di Nardo: Unë mendoj që ky ishte një rast për të folur për qytetin dhe të bëhej një plan i vërtetë. Ky ka qenë gabimi i parë në planin francez. Për mua, nuk merr atë përulësi që kishte arkitekti Di Fausto, të kuptonte vendin dhe janë sqaruar disa elementë që mund ti gjejmë në disa në Azi, Zelandë të re etj., që janë larg nesh. Ndoshta ky ka qenë gabimi ynë i parë.

Rakipi: Në dëgjesën e shoqërisë civile, përmendët frazën loja e dominosë. A mund ta sqarojmë këtë për shikuesin shqiptar.

Di Nardo: Unë kërkoj gjithmonë që të ëmbëlsoj dhimbjen me një batutë. Dominoja është një preokupim, sepse kur bie një skedë me gjëra pozitive është mirë, por mund të shkojë në formën negative. Është mirë që disa gjëra të ndalojnë në tre lëvizjet e para që janë negative dhe të ndërrohet fryma në mënyrë demokratike, pasi kultura nuk ka ngjyrë. Kultura është sinteza e një vendi dhe për këtë arsye s’dua të vazhdoj efekti domino kundër të gjithëve me çdo kusht.

Rakipi: Ne kemi qenë një popull i izoluar, totalisht i mbyllur nga diktatura. Kryeministri Rama është në pushtet për më shumë se 15 vite si kryetar bashkie dhe kryeministër. Ai përdor shpesh fjalën arkitekt të huaj kur do të ndërhyjë për të kryer një ndërtim. Luan shumë me idenë me arkitektët e huaj. Kolegu juaj Casamonti ka bërë një projekt që mund të jetë i mirë, por rri shumë keq me zonën ku është ndërtuar, Forever Green. Po kështu, është Casamonti që na shfaqet si njeriu që prish dhe ndërton stadiumin e ri. Po ndërton tani edhe në Durrës një vepër tjetër. Është i njëjti njeri, që bën kullën, stadiumin dhe veprën. Njeri që duket se është i njohur i Ramës. Duket se kryeministri ynë, në përzgjedhjen e vet, zgjedh  miqtë dhe njerëzit e tij. Sa e dëmton Shqipërinë kjo gjë?

Di Nardo: Kur flisje për pjesëmarrje dhe ndarje, ka edhe instrumente që bëjnë diçka të tillë, shpesh konkurset fitohen edhe nga të huaj, se ka imagjinatë. Arkitekti i huaj ka atë distancën e nevojshme për problematikat aktualedhe i shikon problemet në mënyrë fluide. Duhet të ketë një raport mes arkitektëve të huaj dhe ata nacionale për të kuptuar si qëndron koncepti dhe problematikat. Dhe është i rëndësishëm bashkëpunimi i të huajve dhe lokalit.

Rakipi: E drejtë, po më lejo ta vijoj më tej, se këtu qëndron problemi në vendin ku jetojmë ne. Në fakt nuk kemi të bëjmë me një konkurs ku vijnë arkitektë të domosdoshëm për të ndërtuar Shqipërinë. Por duket se është një klientelë e zgjedhur, një klub i zotit Rama, janë gjithmonë këta, është një belg, një gjerman, Casamonti dhe një shqiptar. Ai që i gjen të gjithë këta quhet Enri Sala. Ky është klubi i një njeriu të pushtetshëm që ka në dorë vendin. A mund të ndodhë në ndonjë vend tjetër, a mund të ndërtohet kështu. Në Kinë, përshembull, hapet një tender dhe punohet, shkoni e konkurroni. Ku ndodh kjo? Janë tre emra që dihen të cilët marin përsipër të gjitha punët publike.

Di Nardo: Ndoshta në Shqipëri mund të ndodhë kjo gjë.

Rakipi: Profesor, kryeministri ynë ka filluar një operacion të gjerë që quhet rilindja urbane, ai kishte një ide më grandioze, si Rilindja Italiane e dikurshme, por tani e ka lënë atë dhe thotë rilindja urbane. Nuk e di sa i keni vizituar dhe i keni parë ca ndryshime që ai ka bërë në disa qytete të Shqipërisë. Ndërton sheshe, pishina, diku në një lumë donte të ndërtonte një ishull. Tani së fundmi është duke menduar të ndërtojë Sheshin Skëndërbej. Ju e keni parë, aty është ansambli Italian. E keni parë projektin, e sheshit Skëndërbej dhe çmendoni për Rilindjen Urbane. Ky shesh do të bëhet te pjesa e Armando Brasinit. Ç’mendoni?

Di Nardo: Le të themi që herën e arë që erdha në Tiranë, qëndrova te Hotel Tirana dhe kërkova një dhomë me pamje nga sheshi dhe ajo që më goditi në këtë shesh, ishte sa njerëz që kalonim. Sot nuk e shoh këtë gjë. Sot shoh një lëndinë të gjelbër dhe më jep dhimbje. Makinat mund tëfuten në kanale, po personat s’mund të futen si makinat. Ai imazh që kisha për sheshin, në të vërtetë më mahniste më të vërtetë, më ngjante sikur isha në qytet mesdhetar, kam një preokupim, e kam parë këtë projekt në një ekspozitëdhe duhet parë projekti. Duhet parë seksioni dhe gjithçka që duhet të kuptohet. Nëpërmjet sheshit kuptova pasurinë që ka ky vend, që është i bërë nga njerëz që jetojnë.

Rakipi: Ajo gropa që ishte ne sheshin Skënderbej nuk ekziston më. E mbushi zoti Rama, veproi si e pa të arsyeshme. Si mendoni ju?

Di Nardo: Ajo hapësirë ishte bërë për të pasur një vizion më madhështor mbi arkitekturën, pasi duke qenë më poshtë, gjithçka duhet madhështore. Ky është vizioni i qytetit, të qëndrosh në një pikë të qytetit dhe ta shohësh që të ngjan më e fortë. Pra, jo gjithmonë arkitektura duhet të imponohet me lartësi. Më vjen keq që është bërë një ishull tani.

Rakipi: Ne bëjmë shumë binjakëzime të këtij karakteri, në perceptimin tuaj çdo të thotë që Tiranë të binjakëzohet me Firencen, pse duhet dhe çfarë e ndihmon në këtë rast. Thjesht për të shkuarën 100-vjeçare, pasi s’kanë asnjë ngjashmëri. Pse?

Di Nardo: Shpesh nuk ka të bëjë vetëm me ngjashmërinë. Pasi edhe Firence dhe Edinburgu kanë shumë gjëra të ngjashme, pasi janë binjakëzuar. Janë të dy në një lartësi shumë të madhe.

Rakipi: Çështë Tirana e ndërtuar në këtë mënyrë dhe Firence, çfarë mund të fitojmë ne prej këtij binjakëzimi?

Di Nardo: Në realitet binjakëzimi s’ka të bëjë vetëm që një arkitekt fiorentin ka bërë ndërtesat në Tiranë, por ky arkitekt ka përdorur të njëjtat ingredient të shkollës së Firences. Ajo që më vjen keq është se ky binjakëzim është çuar përpara disa vite dhe tani është zvanitur. Sot nuk ka më një shkëmbim mes këtyre qyteteve.

Rakipi: 25 vjet pas pluralizmit, sa është prezent kompleksi italian në Shqipëri dhe sa është dëmtuar ai?

Di Nardo: Kemi humbur diçka. Mendoj se një debat, një emision si ky, mund të shërbej për të ndaluar këtë efekt dominoje.

Di Nardo: Nuk duhet shkatërruar asgje, keni pak histori

Rakipi: A e ka Tirana luksin që të shkatërrojë aq pak vlera sa kemi, të shkatërrojmë atë pjesë të traditës që na ka mbetur?

Di Nardo: Nuk mund të shkatërroni asnjë gjë, historia juaj është e shkurtër dhe duhet ta mbani dhe ta konservoni. Tentativat janë për të shtuar.

Rakipi: E keni vënë re se qeverisja jonë kërkon të ndërtojë kulla të shumta të panumërta, atje ku nuk mund të ndërtohet më. Nuk është e mundur që kjo pjesë e lartë me kulla të ndërtohet jashtë Tiranës. A do të ishte më e thjeshtë një gjë e tillë?

Di Nardo: Unë mendoj se momenti i ndërtimit këtu ka mbaruar. Duhet të mendojmë për qytetin e zgjuar, për qytete të tjera, jo të ngarkojmë qytetin ekzistues. Kjo gjë do të sjellë ekonomi, do rrisë vlerën e qyteteve të tjera. Edhe ne në Itali kemi ndërtuar shumë, duhet të zëvendësohen jo me shtimin e tyre. Duhet një qytet inteligjent që funksionon. Unë duhet të rri mirë në qytet, jo të përdor makinën. Pse Tirana nuk është një qytet kopsht? Kur u bë ndërhyrja e Bosios, ai kërkonte të dialogonte me qytetin kopsht, që Tirana ishte qytet i bimëve, brenda shtëpive otomane, ky është karakteri që duhet kërkuar.

Rakipi: Në fakt, Kryetari i Bashkisë së Tiranës ka gjetur një zgjidhje origjinale për këto kopshte të varura, që e ka edhe qyteti i Milanos. Ai mori një grup gazetarësh, 20 gazetarë të njohur, dhe i çoi për shëtitje në Milano, pasi tha se qenka shpikur një gjë e madhe; mbi pallate bëhen lulishte të mëdha, dhe këtu ka filluar kjo modë, që më kujton modën kineze ku mbillej misri me kubikë. Është metodologji kineze.

Të jemi të qartë dhe të vërtetë, ne shqiptarët jemi një popull i tronditur, i vuajtur shumë, një popull që e ka të vështirë të ngrihet dhe të bërtasë për të drejtat më të thjeshta dhe elementare të vetat. Është normale, për shkak të qenit 50 vjet në diktaturë. Varfëria është shumë prezente këtu. Çdo t’ju thoshit shqiptarëve?

Di Nardo: Tirana duhet të luftojë për horizontin

Di Nardo: Unë popullit shqiptar do t’ju thoja që të luftoni për një karakteristikë që nuk është vetëm shqiptare, por është italiane, spanjolle etj, është horizonti. Ne kemi një pasuri të madhe, që është jo linjë, që kemi ndërmjet qiellit dhe qytetit dhe nuk duhet të ndërpritet me kulla. Ekziston një koncept në një qytet, që 2/3 volum dhe 1/3 qiell. Tirana duhet të luftojë për horizontin sepse ajo është pasuria jonë e vërtetë. Shqiptarët janë shumë me fat se vendet e tjera. Tek ne kafeja konsumohet në tre sekonda, kurse në Shqipëri kafeja konsumohet me qetësi. Pse mos të bëjmë një qytet që ka horizont dhe mendon në horizontalitetdhe jo në vertikalitet. Kontemporaniteti i vërtetë nuk është që të shkojmë sipër, por të ecim horizontalisht.

Di Nardo: Pushtetarëve i them të mendojnë të bëjnë diçka brenda qyteteve

Rakipi: Po pushtetarëve tanë që janë shumë arrogant, çfarë do tu thoshit. Çfarë u thotë një arkitekt Italian. Se ata, janë edhe arkitektë, edhe sportistë, edhe ndërtues, edhe astronaut. Ata bëjnë gjithçka vetë.

Di Nardo: Secili duhet të bëjë punën e tij.Të mos shohin asnjëherë jashtë, dhe ti marin pa u konsultuar projektet sepse jemi të shtyrë të bëjmë atë që bëjnë të tjerët. Të mendojnë të bëjnë diçka brenda qyteteve. Sepse nëse shohin se në Kore po bëhet një ndërtesë shumë e lartë, që është simboli i qytetit, ko s’do të thotë se mund të adoptohet në Itali apo Shqipëri. Duhet të shikojmë në mënyrë të ndryshme. Moderniteti është diçka që ka të bëjë me modernen, që është relative, por edhe moderniteti është aksion revolucionar. Të jesh revolucionar është të bësh ndryshe nga çka bëjnë të tjerët.

 

Pas intervistës me arkitektin italian, biseda u zhvillua me  Maksim Mitrojorgji, kryetar i Shoqatës së Arkitektëve 

 

Rakipi: Jemi rikthyer në studio, pas bisedës me arkitektin e njohur fiorentin Paolo Di Nardo. Jam në një intervistë me kreun e Shoqatës së Arkitektëve të Shqipërisë, Maksim Mitrojorgji. Ai është arkitekt, urbanist dhe studius i urbanistikës popullore.

Në fakt, zoti Mitrojorgji ju jeni aktor i ngjarjes së fundit. Ka pasur një dëgjesë të kryeministrit Rama, për momentin shumë të përfolur për stadiumin “Qemal Stafa”, faktin se ai do të shembet dhe mbi rrënojat e tij do të ngrihet një stadium tjetër, një stadium me një kullë të madhe brenda tij, ku duket që janë derdhur energjitë dhe potencialet e kryeministrit Edi Rama. Një arkitekt Italian punon aty, Marco Casamonti, që vjen nga bota fiorentine mjaft e njohur në botën tonë, prej gati 100 vjetësh më parë. Ne po vijojmë një dëgjesë të munguar, ju e patë, ishit në dëgjesën e kryeministrit Rama, ku ai kishte thirrur veten e vet, dëgjonte vet, fliste vet, kishte thirrur ministrat e vet dhe bënte monolog, pasi askush nuk e dëgjonte dhe nuk kishte një debat. Kishim një audiodëgjesë, por jo debat. Zoti Mitrojorgji, si Kryetar i Shoqatës së Arkitektëve, në fillim ju e kundërshtuat projektin e stadiumit, por më pas në dëgjesën e Ramës, një javë më parë, ju ndryshuat mendje. Çfarë ndodhi?

Mitrojorgji: Dua të bëj një saktësim, ajo ishte mbledhje pune e KKT që do të merrte një vendim. Ne u ftuam nga ministrja e Zhvillimit Urbandhe po atë ditë në mëngjes kishim bërë një postim në faqen facebook-ut të shoqatës ku kundërshtonim disa aspekte të këtij projekti. Dua ta pranoj se informacioni im për projektin nuk ishte i plotë dhe nuk prisja që në këtë mbledhje tëKKT-së të më jepej fjala. Fjala mu dha, mu kërkua bilesdhe aty duke dhe të tërë shpjegimin e projektit dhe historikun e objektit, unë anova më shumë në mendimin profesional sesa në atë që u shpreh shoqata. Nuk e dënova shprehimisht çka kishim shprehur ne si shoqatë, por unë dhashë mendimin personal për këtë vepër, për këtë sipërmarrje.

Rakipi: Ju nuk e thatë aty zoti Mitrojorgji që ky ishte mendimi juaj personal.

Mitrojirgji: Unë atje e shpreha se ky është mendimi im dhe si u kuptua është tjetër gjë.

Rakipi: Unë, deri në momentin që po flasim, di që ju nuk e thatë që është mendimi juaj personal.

Mitrojorgji: Unë atje thash se nuk kam pasur informacionin e duhur.

Rakipi: Rama atje tha; paraqitje mbreslënëse e projektit të Arenës Kombëtare edhe Shoqata e Arkitektëve pranoi se ishte ngutur nga mosnjohja e plotë e projektit. Tani nuk ishte mundur, zoti Mitrojorgji të mblidhet KKTdhe Shoqata e Arkitektëve të Shqipërisë nuk kishte njohuri të plota për atë çka do të vendosej aty. Është shumë e çuditshme.

Mitrojorgji: Unë aty aq informacion kisha dhe aty unë reagova në këtë mënyrë. Informacionin e dhash pa e mohuar postimin në facebook. Dhash mendimin tim për projektin.

Rakipi: Tani, zoti Mitrojorgji ne jemi njerëz që jetojmë në Shqipëri. Një pjesë e medias, media e re online, bëri interpretimin lidhur me ndryshimin e mendimit tuaj. Ju duhet të keni një përgjigje, pasi janë çështje të ndjeshme këto. Të gjithë kemi njerëz, unë kam fëmijët e mi, ju keni fëmijët tuaj, por media aludoi që vajza juaj punon në Ministrinë e Kulturës dhe u ndjetë i kërcënuar me humbjen e vendit të punës së saj. Rama e bën shpesh këtë në mënyrë indirekte, nuk e bën si Berisha që të kërcënonte direkt, po zoti Rama i ka me kulisa këto.

Mitrojorgji: Fillimisht dua të them që unë kam 45 vite në profesionnë këtë fushëdhe jeta ime s’ka qenë shumë vaj, kam pasur hipje dhe zbritjet e mia. Por, dua të them nuk e kam ndjerë në këtë rast këtë lloj kërcënimi që ju thoni.

Rakipi: Se bën direkt ai…

Mitrojorgji: Nuk e kam ndjerë këtë kërcënim. Duke qenë kryetar i shoqatës dhe anëtar i forumit për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore, unë kam pasur shumë raste me miqtë e mi, që të dalim në oponencë për vendime të ndryshme dhe aksione të ndryshme, në fushën e trashëgimisë apo ndërhyrjeve urbane. Unë kam vepruar krejt ndryshe dhe në raste të tjera.

Rakipi: Zoti Mitrojorgji, Stadiumi “Qemal Stafa”, ka statusin monument kulture. Njeriu që ia ka dhënë këtë status është zoti Edi Rama. A jeni dakord ju që i njëjti njeri të ndërhyjë dhe ta ndryshojë këtë status, duke e tjetërsuar objektin. Të besojmë Edi Ramën kur dha këtë status apo Edi Ramën kur e heq këtë status. Ai se ka problem të bëjë të kundërtën. Kemi dy Edi Rama, ai që dha statusin, bëri mirë atëherë, apo bëri mirë tani që e hoqi dhe po e prish stadiumin.

Mitrojorgji: Logjikisht duhet të pranojmë që statusin e një objekti ia jep shoqëria, sesa vendimmarrja. Një objekt kur i pjek kushtet për të qenë i tillë, atëherë forumet vendimmarrëse marrin vendime për ta marrë në mbrojtje. Dua të sqaroj, për mendimin tim, statusi në këtë rast është më shumë nëanën shpirtërore sesa në atë materiale.

Rakipi: Ju thatë një gjë të drejtë. Nuk është se ajo vendoset me një firmë. Është një gjë e madhe statusi. Në fund harmonizohet. Tani, nëse ky status hiqet kaq shpejt nga zoti Rama, pse të jetë kjo loja e statusve.

Mitrojorgji: Unë e theksoj edhe njëherë se statusi duhet se kjo disiplinon qëndrimin e shoqërisë. Dua të theksoj se statusi, në rastin konkret, është më shumënjë status shpirtëror sesa material. Çfarë kuptojmë me këtë? Ai objekt i konceptuar që 70 vjet më parë ka krijuar një traditë në qytet, një traditë fitoresh, humbjesh, aktivitetesh, spartakiadash dhe ne e kemi lidhur këtë trashëgimi shpiërtërore, me faktin që shumë herë do themi do shkoj te Qemal Stafa. Pjesa më e vlefshme është hyrja dhe tribuna, është një objekt simbolik. Pjesë e këtij stadiumi që në krahët e tjerë nuk është vlerë tjetër, sesa vlerave historike. Ky objekt, me ç’pash, nga projekti ruhet në interierin e ri, si muzeal, në hollin kryesor. Ne kemi një ndërthurje, që ka gjetur ekuilibër në anën shpirtërore dhe materiale.

Rakipi: Pra, kjo është një zgjidhje e zotit Rama. Kemi një balsamosje.

Mitrojorgji: Po e përmendim shumë zotin Rama.

Rakiti: Jo, zoti Rama fut hundët në mënyrë të çuditshme në të gjitha projektet, në kullëzimin e Tiranës, në rilindjen urbane, edhe te lulishtja e kryeministrisë. Po e keni vënë re, te Markiza, të gjitha poçat e kuq, të vendosur aty këtu. Ju jeni arkitekt edhe Edi Rama nuk lë pa futur hundët gjithandej profesor. Ju jeni edhe studius i arkitekturës popullore edhe një urbanist i njohur, jeni arkitekt i me një punë 45-vjeçare, tani a mundet që në konceptin tuaj të krijojmë muzeume si balsamojsa e Leninit, të Mao Ce Dunit, si mundet që një vepër të merret dhe të balsamoset brenda një xhami. Kjo është një zgjidhja, pasi mund ti prishë zoti Rama? I balsamos të gjitha monumentet e kulturës në Shqipëri dhe thotë ja ku i keni. Ja Lenini i vdekur, po ja ku është këtu. Ja edhe balsamosja e veprave të arkitektit italian të100 viteve më parë. Ju jeni dakord me këtë?

Mitrojorgji: Tani, po e përmendim shumë Edi Ramën, ky emision duhet të jetë për ndërtimin e stadiumit të ri.

Rakipi: Edi Rama po e bënë këtë stadium.

Mitrojorgji: Shembuj të tillë ka plot, ku pjesë të objektit ruhen në funksion të asaj që koha sjell zhvillim. Ruhen ato pjesë të objektit që shihen si vlerë, prishen dhe ndërtohen po ashtu siç ka qenë.

Rakipi: Në cilin vend ka ndodhur kështu?

Mitrojorgji: Pata fatin të isha në Romë dhe disa vilaromakeruhen në këtë mënyrë. Problem është të vlerësosh që cila pjesë rast pas rasti merr prioritet. Në rastin konkret mendoj se prioritet ka trashëgimia shpirtërore, pasi është vetëm hyrja dhe bëhet pjesë e interierit të projektit të ri. Nuk shikoj se çfarë të keqe ka në këtë mes.

Rakipi: Drejtë. Pak më parë më thatë se po merremi me Edi Ramën. Ne po e bëjmë këtë pasi ai ka marrë vendime autoritare për këtë vepër.Objekti i këtij emisioni është pikërisht kjo gjë. Dhe unë ju kam thirrur pikërisht për t’ju pyetur për këto gjëra. Ai s’ju ka lënë ju të vendosni, s’ka lënë komunitetet dhe ka ndërhyrë në mënyrë arbitrare. Dhe interesi i publikut shqiptar është të dëgjojë çfarë ka ndodhur realisht. Dhe unë jam i detyruar t’ju pyes ju. Gjithçka është e lidhur në këtë rast me zotin Rama që është kryeministër i Republikës së Shqipërisë. Pra, zoti Mitrojiorgji, a është e drejtë që për një objekt kaq të rëndësishëm të qendrës, me një impakt kaq të jashtëzakonshëm, të mos bëhet konkurs, për të marrë variantin më të mirë të mundshëm.

Mitrojorgji: Në dijeninë time, ka 6 vjet që janë paraqitur variante për të rindërtuar stadiumin kombëtar.

Rakipi: Ato kanë qenë spontane. Nëse ne do marrim një objekt në Romë, apo një objekt te Muri Kinez që riparohet, ka procese, ka procedura të cilat ndiqen në mënyrë rigoroze. S’po ju flas ju për proceset që lindin në jetën e një qyteti, apo në fragmentin e një pjese të ansamblit të Bosios apo të arkitektëve të tjerë. Unë po ju flas për një gjë shumë të thjeshtë. Po ju flas që në vendimmarrjen kaq të rëndësishme, me investimin e 50 milionë eurove, dhe për asgjësimin e një vepre shumë të rëndësishme. Ne se kemi luksin të kemi vepra siç kanë Romakët. Po flasim për asgjësimin e një vepre të ndërtuar 100 vjet më parë nga arkitektët shumë të njohur. Pra, a duhej një konkurs?

Mitrojorgji: Konkursi është bërë para 6 vitesh dhe janë paraqitur disa variante.

Rakipi: Po më çudit shumë, nuk e ka fituar me konkurs Casamonti këtë projekt. Ai u mor dhe u katapultua aty. Konkursi u bë në kohën e Berishës. 6 vjet më parë ka ndodhur një gje tjetër profesor. Të gjitha ato që ju më thoni, janë një gjë tjetër. Atëherë u ndoqën procedura për dhënien me koncesion të një grupi që kërkonte garanci nga Parlamenti Shqiptar etj, etj. Kjo është një histori tjetër. Pyetja ime është e thjeshtë; A kishte një konkurs për këtë moment kur iu dha Casamontit e drejta për të shembur stadiumin Qemal Stafa dhe rindërtimin aty të një stadiumi me kullë?

Mitrojorgji: Jo nuk kemi konkurs.

Rakipi: Pse nuk keni ndërhyrë ju si shoqatë. Pse se ngritët zërin si shoqatë, pse nuk kemi konkurs për një vepër kaq të madhe?

Mitrojorgji: Po të ishte se duhej bërë një konkurs për këtë, mendimi im është se këtu ka ndryshuar në radhë të parë programi i konceptimit. Unë nuk e di si ka qenë atëherë programi i konceptimit, në rastin e parë, ku u paraqitën disa variante, zgjidhje të ndryshme arkitektonike, të cilat nuk u morën parasysh, apo seriozisht, gjatë kësaj periudhe.

Rakipi: Ju më thoni që e keqja vjen nga diku. E di unë, vjen 6 vjet më parë. Po flas për tani, në momentin kur e keqja po finalizohet. Berisha ka luksin që nuk u finalizua, gabim ishte edhe ajo, por ky premtoi gjëra shumë të mëdha. Rilindja Urbane që ai ka në fokus tani, më detyron mua që të bëj pyetje për vendin tim, për prishjen e një kryevepre të lënë një shekull më parë nga një grup i madh arkitektësh italian. Dhe Rama po e asgjëson këtë punë. Po flasim, për kryeministrin e vendit, dhe ndërkohë zëri i shoqatës është shumë i dobët. Ja përshembull, a është e drejtë që nuk ka pasur konsultime paraprake me publikun. Marrëveshja e Aarhusit, ku ne aderojmë, i konsideron të detyrueshme konsultimet publike. Pse se ngritët zërin ju si shoqatë?

Mitrojorgji: Edhe ky është një defekt i shoqatës që unë duhet ta pranoj edhe ne duhet të ishim marrë6 vjet më parë, jo në aspektin se cili duhet të ishte fitues. Por, thjesht në ato që ne po konceptojmë sot. A duhet bërë, si duhet bërë, këtu apo atje. Ne kemi qenë shumë indiferent sepse e kemi quajtur këtë një ngacmim të radhës, për të hequr vëmendjen nga diku tjetërdhe problemit nuk i shkojmë deri në fund, apo ti paraprijmë. Ky është një defekt edhe i shoqatës.

Rakipi: Konsultime me shoqatën keni bërë?

Mitrojorgji: Jo s’kemi bërë. Këtë konsultim ne duhet që ta kishim bërë 6 vjet më parë.

Rakipi: Dëgjesa e zotit Rama është lajmëruar të enjten e shkuar. Takimi u bë një ditë më pas. Pra, ju nuk keni pasur kohë të bisedonit me shoqatën. Pyetja është morale dhe nuk është ligjore. Etika profesionale na detyron të bëjmë disa pyetje. A ju lejohet ju në një takim të rëndësishëm të jepni mendim personal dhe jo mendimin e shoqatës. Se ju nuk ishit ftuar atje personalisht por si përfaqësues i shoqatës. Rama e mori mendimin tuaj dhe bëri një status në facebook, po e citoj: Edhe Shoqata e Arkitektëve pranoi se ishte ngutur nga mosnjohja e projektit.

Pra, ju kishit atje një mendim personal, kryeministri e mori mendimin tuaj personal dhe e përdori sikur ishte mendim i  shoqatës. Pra, ju shpërfilli totalisht, siç bën ai gjithmonë.

Mitrojorgji: Ai është mendimi i tij, mënyra sesi ai e trajtoj. Po gjithsesi, unë shprehimisht kur mu kërkua fjala nuk e hodha poshtë atë që kishim postuar në faceboob, dhe u detyrova për hir të eksperiencës personale të bëja reagimin që bëra. Në fund të fundit, që vërejtjet që unë i thash atje, unë e pranoj atë sipërmarrje.

Rakipi: Ja profesor, zoti Arben Biçoku, nënkryetar i shoqatës, për dëgjesën e Edi Ramës, bën këtë distancim; “Distancohem nga qëndrimi i arkitektit Maksim Mitrojorgji në mbledhjen e Këshillit Kombëtar të Territorit të ditës së sotme, 29.04.2016, ku u shqyrtua projekti i stadiumit të ri të Tiranës, duke deklaruar se ai ishte qëndrim personal dhe jo rezultantja e mendimit të Shoqatës së Arkitektëve. Pozicionet ‘hyra me mëndjen time, po po dal me mendjen e shefit’ janë të papranueshme për mua dhe tregojnë mungesë karakteriale të theksuar”. Pra, kolegu juaj ju akuzon edhe për mungesë karakteri. Ai po ndërton një akuzë dhe sipas Biçokut, jeni manipuluar nga kryeministri Edi Rama. Duhet të keni një përgjigje për këtë akuzë të bërë nga kolegu juaj.

Mitrojorgji: Ai mund të ketë mendimin e tij aty. Më vjen shumë keq nga kolegu im që e shtrin këtë në sferën personale. Nuk i kam bërë asnjë përgjigje dhe nuk dënjoj ti përgjigjem se në ndërgjegjën time jam paraqitur dhe shprehur shumë profesionalisht pa mohuar asgjë nga çfarë ishte bërë dhe pa hedhur poshte asgjë dhe duke pranuar faktin se unë nuk kisha informacionin e duhur, por sjam ndjrrë i kërcënuar as i dhunuar. Më vjen shumë keq që interpretimi dhe distancomi nuk shtrihet në sferën profesionale, por personale. Unë si përgjigjem postimit që ka bërë Arben Biçoku, në atë mënyrë siç e ka bërë ai, apo në atë gjuhë siç e ka bërë ai.

Rakipi: Ai ka një akuzë…

Mitrojorgji: Unë jam pensionist sot, dhe jam profesionist i lirë. S’merrem me projekte dhe skam marrëdhënie me shtetin. Mendimet e mia janë profesionale.

Rakipi: Kryeministri i Shqipërisë ju ka përdorur. A mund ti thoni tani zotit Kryeministër, unë aty nuk përfaqësoja shoqatën, sepse ai thotë se edhe Shoqata e Arkitektëve pranoi se ishte ngutur.

Mitrojorgji: Unë këtë e thash se kam shprehur mendimin tim personal.

Rakipi: Duhet ti thuash se e ka gabim.

Mitrojorgji: S’kam marrëdhënie me të unë.

Rakipi: Të thirri atje, të mori pesë fjalë dhe i përdori. Çfarë mendoni ju për projektin. A keni parë ju një projekt të vërtetë. Unë kam parë për këtë projekt një video të Edi Ramës me ngjyra të kuqe. Keni parë ju një projekt real?

Mitrojorgji: Unë kam parë aty se çfarë u prezantua. Dhe aty kam parë një projekt në fazën e projekt idesë. Është një projekt ide, që paraqitet për miratim dhe më vonë nëse miratohet do të përthkehet me një projekt zbatimi etj, etj.

Rakipi: Uefa nuk të lejon të ndërtosh projekte pa një vit punë. Të jep paratë, është me ligj.

Mitrojorgji: Gjithsesi ne aty pamë dhe na u shpjegua një projekt ide ku detajet kryesore funksionale dhe arkitektonike paraqiteshin. Me miratimin e kësaj ka detaje të tjera, me mosmiratimin e kësaj puna stopohet deri këtu. Është një rregull që edhe forumet tona e kanë, se kur shkon merr një leje te strukturat, paraqitesh me një projekt ide, me relacionet, dhe nëse ky projekt, zbërthehet dhe merret leja e ndërtimit.

Rakipi: Jeni dakord me atë projekt ide. Me kullën jeni dakord?

Mitrojorgji: Funksionalisht me projektin po. Me kullën nuk jam dakord. Po flasim për çfarë u paraqit, unë krijova bindjen e projektit. Nëse do flasim se çfarë nuk shkon, më bëj pyetjen.

Rakipi; Atëherë, kulla e projektit ka 24 kate, dhe 600 metra secili kat. Ju jeni dakord për këtë?

Mitrojorgji: Jo, dhe kam një arsye, kam një logjikë. Nëse do pranoja se ky objekt ka nevojë për një shenjë simbol që ti flasë të gjithë qytetit të Tiranës, unë nuk do të pranoja një kullë me funksione brenda. Unë do të pranoja një kullë dyfish më të lartë se kjo, por të ishte një kullë simbol. Jo funksionale me sipërfaqetë shfrytëzueshme nëpër kate. Unë vërejtje kam. Nëse do ketë mundësi, lartësia e objektit duhet të jetë pak më e ulët.

Rakipi: Si mund të zvogëlohet madhësia në rastin konkret?

Mitrojorgji: Atë e dinë projektuesit, ka plot forma edhe teknikisht të mundshme, që projekti të bëhet me përshkallëzim, të fasadave me objektin, duke e proporcionaur më mirë me ansamblin. Vërejtja tjetër është e ngjyrave që gërthasin shumë me mjedisin rreth e rrotull.

Rakipi: Ju thoni në një shkrim tuajin të botuar në shtyp se ngjyrat duhet të jenë më të lehta dhe harmonike. Pra, ju se pranoni projektin, pasi nëse kontestoni kaq shumë element nga , ky ështe projekt atëherë i bie që sjeni dakord?

Mitrojorgji: Projekti për mendimin tim ka këto vërejtje. Pra unë kam këto vërejtje ndaj projektuesve.

Rakipi: Ju se thoni dot hapur, por po thoni sbën kjo, sbën ajo, ju e rrëzoni të gjithë.

Mitrojorgji: Unë nuk rrëzoj që ndërtohet atje, ka një karakter shumë funksional, por dy elementë të kësaj që mund të korrigjohet, unë skam pse sbëj vërejtje për këto. Kulla nuk është një element i domosdoshëm që pengon funksionimin e stadiumit, atëherë hajde ta korrigjojmë.

Rakipi: Ai s’pyet asnjë. Si mund të ndryshohet lartësia tani që projekti u miratua?

Mitrojorgji: Unë vërejtjen e lartësisë, të ngjyrave i bëra atje në KKT. Po të donte kryetari që mund të kishte sugjeruar të merren në konsideratë këto vërejtje. Nuk e bëri, është qëndrim i tij. Dhe s’mund të dalë jashtë profesionalizmit tim. E pranoj me këto tre vërejtje. Kulla si të jetë, si të mos ejtë, nuk i heq asnjë gjë objektit.

Rakipi: Zoti Mitrojorgji, prej sa kohësh jeni kryetar i shoqatës së arkitektëve të Shqipërisë?

Mitrojorgji: Prej dy vitesh.

Rakipi: Nga disa arkitektë të rëndësishëm, thuhet se kjo duket si një shoqatë e privatizuar flas edhe për kohën para jush kur ka qenë kryetar zoti Jano, ndjesë pastë.

Mora pedagog të Universitetit, njerëzit që mësojnë studentët. Të gjithë të fshehur, thoshin gjëra të ndryshme dhe shpreheshin kundër projektit të Kryeministrit Rama, po aty nuk vij më thoshin. E keni vënë re këtë fenomen? Çmendoni për këtë gjë, pse fshihen?

Mitrojorgji: Thelbi kryesor i kësaj, po të flas si arkitekt i vjetër, ka të bëjë si kuptohet arkitekti në shoqëri. Kjo punë fillon që në shkollë, të edukojmë arkitektin me sensin apo aktivistët shoqërorë, i gjithë ky është defekt i sistemit tonë. Arkitekti duhet që me dijeninë që ka, duhet të shërbejë shumë si aktivist shoqëror, estetikën të renë.

Rakipi: Shoqata, që në kohën e Berishës, përdorej. Në takime, ata ngazëlleheshin, gëzoheshin për ato që bënte doktor Saliu dhe nuk flasin dhe shoqata sështë se ka zë.

Mitrojorgji: Ajo që thatë ju është e vërtetë. E vërtetë është se neve sot se kemi të organizuar këtë shoqatë. Më shumë është si një shoqatë kulturore sesa si një shoqatë profesionistësh. Pak afrohen arkitektëtë njohur, të cilët nga puna në treg që bëjnë, e shohin qëndrimin e shoqatës si element që mund ti pengojë në punën e tyre. Ne nuk kemi atë impenjim të komunitetit të arkitektëve në shoqatë.

Rakipi: A mund të na flisni për mbrojtjen e arkitëktëve shqiptarë. Pasi zoti Rama zgjedh një arkitekt belg, një gjerman, Casamontin. Të gjithë këta i zgjedh një Anri Sala. Dhe me disa studio të fshehura në Tiranë. Casamonti po bën një flatër 8 milionë euro në Durrës. Ka edhe këtë kullën në Tiranë. A i mbroni ju arkitektët vendas dhe a i thoni kryeministrit se duhet ti ftoj në punët publike që kryen?

Mitrojorgji: Ne si shoqatë, gjatë dy viteve, kemi bërë një aktivitet për mbrojtjen e trashëgimisë.

Rakipi: Ata të huajt fshihen pas studiove në Tiranë.

Mitrojorgji: Ne kemi deklaruar publikishtdisa gjëra. E para që shumë vepra duhet të zhvillohet konkursi kryesisht me bazë kombëtare. Mund të përjashtojmë pjesëmarrjen e konkurseve që po bëhen. Kemi kërkuarthemelimin e Urdhrit Të Arkitektit, të cilin spo e çajmë dot me qeverinë shqiptare. Urdhri është një instancë që rregullon komunitetin e arkitektëve, duke disiplinuar të gjithë këtë proces.

Rakipi:  Sa arkitektë kanë mbrojtur diplomën me veprat e Bosios, të cilët tani se ngrënë zërin? Pse?

Mitrojorgji: Ata duhet të flasin në pikëpamjen e tyre, ata duhet të shprehen. Duke e respektuar qëndrimin e tyre, për aq sa kam studiuar, e njoh kontekstin, mendojs e kjo ndërhyrje e sotme ka edhe të metat e veta ka edhe benefitet e veta.

Rakipi: Çmendim keni për kullat që projekton dhe lëshon Edi Rama në Tiranë? Tani do të bëjë 8 të tilla.

Mitrojorgji: Se di nëse do bëhet tetë apo më shumë. Dua të them një gjë në parim. Plani francez është studim pjesor që është miratuar në kohën e vet. Problem është i thjeshtë, kulla apo jo kulla, a i pranon koha. Një kullë s’bëhet me urdhër. Ti ke sot 50 milionë, bëje një kullë. Duhet një plan biznesi. Nësë do vijë koha që të jetë dendësia e qyteteve me kulla, sa do të jenë këto kulla, mund të jenë 30 apo më shumë. Por gjithsesi se përcakton asnjë individ. Këtë e përcakton nevoja e kohës dhe e zhvillimit.

Rakipi: Zoti Rama po mbjell kulla këtu në këtë qytet. Bëra një pyetje konkrete.

Mitrojorgji: Nëse Edi Rama bën një kullë pa bërë studime, që kjo kullë të jetë e domosdoshme për kohën, kulla s’bëhet me urdhër të peshkut.

Rakipi: Plani urban, për zgjatimin e bulevardit dhe sistemimin e Lumit të Tiranës, që po zbatohet, e vendos stadiumin në Paskuqan. Pse u bë ky plan, pse merremi me plane të tilla kur Edi Rama e vendos atje ku të dojë ai vetë?

Mitrojorgji: Edi Rama është votuar në këtë vend.

Rakipi; Sështë votuar për kulla atje, votën unë dhe ti ia kemi dhanë.  Stadiumi në Paskuqan do të bëhet?

Mitrojorgji: Se di. Edhe projekti francezedhe stadiumi në Paskuqan, janë plane pjesore. Unë mbroj arsyen, stadiumi s’ka pas lëviz nga vendi i vet. Ka një traditë shumë vjeçare, unë e pranoj që të jetë atje. Në periferi të bëhen shumë stadium të tjera. Këto stadiume, në periferi, qoftë në Farkë, Paskuqan, mund të zhvillojnë atë zonën.

Rakipi: Ne thamë shumë gjera, ju folët aq sa mund të flisnit. Unë kisha edhe arkitektin Italian, që foli edhe më hapur. Ju mbeteni këtu, ndërsa italiani preu biletën dhe iku në vendlindje. Shikuesi ta gjykojë vetë. Një pyetje kam unë; përse i bëjnë këto letra këto plane urbanistike, kur projektet i zgjedh kryeministri dhe studiot që parapëlqen ai si, Anri Sala me këta shokët. Pse bëhen letrat. A më premtoni një gjë në studio, a do i’a thoni këto gjëra kryeministrit që kemi ne dhe që  nuk dëgjon njeri në botë?

Mitrojorgji: Nëse do e ndjekë këtë emision unë po e them që sot; Si qytetar i këtij vendi unë do ti uroja që ai ti aplikonte shumë më tepër proceset gjithpërfshirëse në vendimmarrje. Do ta uroja me gjithë shpirt. Duke kuptuar me këtë, jo vetëm shoqërinë civile, profesionistët e gjithë fushave, ti paraprijë vendimmarrjes në këto procese. Nëse si bën këto, është strategjia e tij. Por unë dua t’ia themdhe po e deklaroj në këtë studio. Suksesi do jetë shumë i madh, jo vetëm në ndonjë rast edhe pengues që duhetta pranoj, për të marrë vendimmarrje të drejta në çdo ndërhyrje në këtë qytet. Unë besoj shumë në proceset gjithëpërfshirëse.

Rakipi: Isha me zotin Maksim Mitrojorgji, Kryetar i Shoqatës së Arkitektëve Shqiptarë. Ai tha se besoj shumë tek pjesëmarrja, te gjithpërfshirja, te fjala e komunitetit dhe vendimet në këtë rast do të jenë më të mira, më të qarta në favor të komunitetit.

Ishte ky fundi i emisionit në mbrëmjen e sotme, “Kulla e Edi Ramës”.

Ishim me profesor Paulo di Nardon, një arkitekt fiorentin i ditëve të sotme, folëm me gjerë për fiorentinët e 100 viteve më parë.

 

Komento